Menu

Longread: Is een gelijke relatie tussen patiënt en zorgverlener realistisch?

In de gezondheidszorg is ‘patient empowerment’ trendy. De patiënt moet op gelijke voet staan met zijn arts. Maar kan dat wel?

12-07-2019 - door Edgard Eeckman

In de pap te brokken

Hoe komt het dat ‘patient empowerment’ en, meer algemeen, ‘empowerment’ zo in is? Het succes heeft te maken met enkele ontwikkelingen in onze West-Europese samenleving. Mensen willen meepraten en beslissen.

Meer dan vroeger geven mensen hun mening. Ze laten zien en horen dat ze het ergens niet mee eens zijn. Allerhande groepen die onder de knoet werden gehouden, eisen hun rechten op en vragen een gelijkwaardige behandeling. Getuige daarvan bijvoorbeeld de klimaatbetogingen.

In die context wordt het woord empowerment vaak gebruikt: mensen moeten ook iets in de pap te brokken hebben, ze moeten ook de kans krijgen invloed uit te oefenen, ze moeten empowered worden. 

Onder controle

Dat klinkt allemaal hip. Maar de realiteit is complex.

Iemand die empowered is, heeft controle over zijn leven en levensomstandigheden. Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. ‘Yes, we can’ is een mooie slogan, maar we bepalen onze levensomstandigheden niet helemaal zelf.

Ook bij patient empowerment staat die controle centraal. De patiënt moet controle of een gevoel van controle hebben over zijn zorg en gezondheid. Dat betekent dat zorgverleners en zorgorganisaties bereid zijn om hem die controle toe te kennen. Bovendien moet ook de patiënt controle willen en over de nodige vaardigheden beschikken om die uit te oefenen.

Dat klinkt eenvoudig als je geplaagd wordt door iets onbenulligs. Het wordt veel ingewikkelder als je een zeldzame ziekte hebt die je leven helemaal overhoop gooit. 

Onevenwichtige machtsbalans

Patient empowerment staat dus niet gelijk aan mondig zijn of je goesting krijgen. Het gaat om een proces van vallen en opstaan dat moet leiden tot een betrokken patiënt. Als patiënt kan je geen controle verwerven als anderen je dat beletten.

De sleutelfiguur hier is de arts. Die moet bereid zijn de controle te delen met zijn patiënt. Want van oudsher wordt de relatie tussen patiënt en arts geschetst als een onevenwichtige machtsbalans. 

Macht door afhankelijkheid

In mijn onderzoek bestudeerde ik die relatie tussen patiënt en huisarts. Ik koos daarbij voor een invulling van machtsverhoudingen waarin afhankelijkheid centraal staat.

Die afhankelijkheid spitte ik uit door het toepassen van de ‘Resource Dependence Theory’. Die theorie is niet nieuw, maar werd nog maar zelden toegepast in de gezondheidszorg. De theorie stelt dat macht ontstaat als actor A een ‘resource’ of hulpbron bezit die voor actor B belangrijk is en waarvoor actor B geen alternatief heeft buiten de interpersoonlijke relatie met A. 

Jan wordt afhankelijk

Stel een burger, we noemen hem Jan, heeft een gezond en gelukkig leven. Maar plots wordt hij getroffen door een zeldzame ziekte.

Eerst wil hij weten wat hij heeft. Meteen wordt hij afhankelijk van twee hulpbronnen – resources – van de arts: informatie en kennis. Jan kan dr. Google raadplegen en zich zo goed mogelijk informeren maar de kennis van de specialist inhalen is onmogelijk. Angst en onzekerheid verhogen zijn nood om informatie en kennis en hij wordt nog afhankelijker. Dat beschouw ik als afhankelijkheidsversterkende factoren.

Bovendien wordt Jan ook afhankelijk van de wettelijke macht van de arts. De arts heeft immers het alleenrecht van het labelen van een ziekte. Die wettelijke macht bepaalt ook tot welke behandelingen en geneesmiddelen Jan toegang kan krijgen. En een week thuis uitzieken, kan ook niet zonder voorschrift van een arts.

Controle verliezen

Jan wordt ook afhankelijk van de ‘tijd’ die de specialisten voor hem willen maken. Tijd is in onze gezondheidszorg een erg zeldzame hulpbron. In ons prestatiegefinancierd zorgsysteem is veel afgestemd op de, letterlijk, kostbare tijd van specialisten. Door zijn ziekte kan Jan niet meer werken en niet meer autorijden. Hij wordt afhankelijk van anderen. Jan’s leven wordt doorheen geschud, zijn evenwicht is helemaal verstoord, hij verliest controle over zijn leven.

De controle over je eigen leven verliezen wordt door veel mensen als bijzonder onaangenaam aangevoeld. Het autonomieverlies leidt soms tot weerstand. Dat is ongetwijfeld een deel van de verklaring van het agressieve gedrag dat patiënten of hun omgeving soms vertonen. 

Wederzijdse afhankelijkheid

De machtsverhouding ontstaat dus niet in de eerste plaats omdat de arts is wie hij is, maar omdat hij hulpbronnen bezit die voor de patiënt van belang zijn. Maar arts en patiënt zijn wederzijds afhankelijk. Zo is de arts economisch afhankelijk van zijn patiënten.

Al is dat relatief: artsen hebben doorgaans meer dan genoeg patiënten en zijn daarenboven voor hun inkomen niet altijd enkel afhankelijk van patiënten.

De arts is daarnaast afhankelijk van de informatie die de patiënt aanreikt. Die helpt de arts om een correcte diagnose te stellen en de meest aangewezen behandeling voor te schrijven. Maar ook die afhankelijkheid is relatief: patiënten beseffen dat het in hun eigen belang is om de arts goed te informeren. 

Communicatie als middel

De patiënt is meer van de arts afhankelijk dan omgekeerd. De arts heeft, nog steeds, het machtsoverwicht. Dit brengt ons tot de kern van patient empowerment. Ziek worden, ondergraaft het gevoel van controle dat iemand heeft over zijn gezondheidszorg en gezondheid. Patient empowerment herstelt dat zoveel mogelijk.

Toch zal Jan nooit de volledige controle hebben over zijn behandelingsproces. Zo blijft hij altijd afhankelijk van de wettelijke macht van de artsen. Maar zij kunnen er door hun communicatie wel voor zorgen dat Jan’s gevoel van autonomieverlies zo klein mogelijk is.

Dan wordt communicatie een middel om tot patient empowerment te komen. Hoe kan een arts dat doen?

Samen beslissen

De basis van patient empowerment is dat een patiënt goed geïnformeerd moet zijn over alle aspecten van zijn ziekte en behandeling. Belangrijk is dat de patiënt ook de arts informeert over wat hij of zij wil en bereid is te doen. Het gaat dus om wederzijdse informatiedeling. Arts en patiënt moeten argumenten voor en tegen een behandeling uitwisselen, waarmee ze elkaar beïnvloeden.

Daarmee wordt de basis gelegd van de intrinsieke motivatie van de patiënt om de behandeling te volgen.

Uiteindelijk moet de beslissing voor een bepaalde behandeling zowel door de arts als de patiënt worden genomen. De patiënt moet even overtuigd zijn als de arts. Ze moeten dus samen beslissen.

Dat klinkt evident, maar de realiteit toont aan dat artsen nog te vaak in de plaats van de patiënt beslissen. Dat is begrijpelijk, maar niet de aangewezen aanpak als we de hoogst mogelijke intrinsieke motivatie en dus therapietrouw willen bereiken.

Zelfredzaamheid versterken

Aan dat samen beslissen, is nog een element gekoppeld: de patiënt moet ook overtuigd zijn dat hij in staat is om de therapie toe te passen. Zijn zelfredzaamheid moet versterkt worden. Dat is geen bijzaak.

Als Jan de consultatieruimte buiten stapt in de wetenschap dat hij weet wat hij moet doen, maar tegelijk denkt dat hij om allerlei redenen niet in staat is om het te doen, is de kans groot dat hij de therapie aanpast, niet volgt of volhoudt.

Arts stimuleert

Enkel als die elementen aanwezig zijn, kan patient empowerment gerealiseerd worden.

Ik schrijf bewust ‘kan’. Want de arts met het machtsoverwicht moet de empowerment stimuleren. Hij moet bereid zijn de controle te delen met zijn patiënt. De patiënt moet de controle of een deel van de controle willen krijgen en daartoe de vaardigheden bezitten. Patient empowerment moet voor de patiënt een vrije keuze zijn.

Beiden moeten communicatie vooropstellen, niet machtsuitoefening. Een arrogante arts of een eisende patiënt zitten een vertrouwensrelatie in de weg. Macht uitoefenen door de afhankelijkheid in de verf te zetten, moet vermeden worden. 

Andere attitude

Vanuit dat perspectief is het geen goed idee om een patiënt te profileren als een cliënt of consument. Een patiënt is er niet mee gebaat dat een arts zich als een leverancier opstelt. Het gaat om hulp bieden aan een mens op het moment dat hij kwetsbaar is. Denken in markttermen is dan ongewenst.

Patient empowerment vraagt dus om een andere attitude, zowel vanwege de patiënt als de arts. Die laatste moet de paternalistische houding achter zich laten en een egalitaire houding aannemen. De patiënt van zijn kant moet de kans krijgen mee verantwoordelijkheid te nemen.

Overstijgende invloeden

Patient empowerment wordt niet enkel gerealiseerd op het interpersoonlijke niveau. Zowel Jan als zijn artsen zijn afhankelijk van hulpbronnen die de relatie tussen beiden overstijgen.

Patiënt en arts kunnen maar weinig invloed uitoefenen op cruciale hulpbronnen op het niveau van de gezondheidszorg en de samenleving. Een minister beslist welk geneesmiddel wordt terugbetaald. De administratie vertaalt deze beslissing in regels en procedures die in artsenpraktijken en ziekenhuizen toegepast worden. Patiëntenverenigingen en artsensyndicaten behartigen de belangen van hun leden. Ze proberen de politieke besluitvorming te beïnvloeden.

Een ziekenhuisarts kan alles uit de kast halen om zijn patiënt te empoweren. Maar als de patiënt in de rest van het ziekenhuis het gevoel heeft dat hij alles gewoon maar moet ondergaan, zal patient empowerment nooit hoog scoren. Evenzeer ervaart de patiënt controleverlies als hij voor zijn gezondheid andere voedingsgewoontes moet aannemen, maar zijn leefomgeving dat niet steunt. 

Patiënt heeft laatste woord

Patient empowerment hangt dus niet alleen af van wat een zorgverlener doet in de interpersoonlijke relatie. Patient empowerment vraagt van alle betrokkenen dat ze elkaar egalitair en met respect benaderen met slechts één objectief: de beste zorg aan de patiënt, bekeken vanuit het standpunt van de patiënt.

De arts weet ongetwijfeld wat bio-medisch het best is voor de patiënt, maar de waarden en normen van de patiënt spelen mee in wat de patiënt vindt dat het beste voor hem is. “Het is mijn lichaam”, stellen patiënten. Zij dragen de ziekte én de sporen van de behandeling, zowel op korte als op lange termijn. Zij moeten dus in principe het laatste woord hebben.

Aandacht voor de meest kwetsbaren

Niet alle patiënten zijn daar echter in dezelfde mate toe in staat. Als je heel je leven hebt geleerd dat het veiliger is je mond te houden omdat je tegenover macht toch altijd aan het kortste eind trekt, zal je tijdens een consultatie wellicht niet plots kritisch en mondig zijn. Bovendien snoert net de afhankelijkheid mensen vaak de mond, zeker op het moment dat ze ziek en kwetsbaar zijn.

Je standpunt geven en toelichten, vraagt om verschillende vormen van geletterdheid. Het gaat om meer dan kunnen lezen en schrijven. Het gaat ook om je kunnen uitdrukken en cijfers kunnen interpreteren. Het gaat om gezondheidsinformatie begrijpen en vertalen naar de eigen situatie. Daar zijn heel wat competenties en vaardigheden voor nodig. Geregeld wordt het internet als mirakeloplossing naar voor geschoven. Dat vraagt dan weer onder meer om ICT-geletterdheid en mediawijsheid.

We moeten dus bijzondere aandacht besteden aan de meest kwetsbaren onder ons om het zogenoemde Mattheüs-effect te voorkomen: dat wie al kwetsbaar is, nog kwetsbaarder wordt, en enkel wie al empowered is, verder empowered wordt.

Tegen polarisering

Dit pleidooi voor evenwicht, gelijkheid en respect in de relatie tussen arts en patiënt staat haaks op polarisering. Dat wij-zij denken is vandaag prominent aanwezig, maar zal ons niet vooruit helpen. Want we zijn allemaal wederzijds afhankelijk, zowel in de brede samenleving, binnen groepen als op het interpersoonlijke niveau.

'Samen’ is dan ook het kernwoord van mijn betoog en studie over ‘patient empowerment’. Samen en niemand aan de macht. 

Auteur: Edgard Eeckman

Bron: sociaal.net

Patient empowerment komt ook aan bod op het symposium ‘Patiënt & zorgverlener: piloot & co-piloot ?’ (Jette, Brussels Health Campus, 1 oktober 2019. Meer informatie hier.) Alle deelnemers ontvangen ook ons boek.

Ook interessant

Zorg & welzijn

Intens spelen in de praktijk

Vlaamse Dienst Speelpleinwerk vzw

Bestel

Zorg & welzijn

Groenbeleving met een visuele beperking

Christian Badot
Luc Vanhoegaerden
Herman Vereycken

Bestel

Zorg & welzijn

Sociale media in de kinderopvang - cahierreeks Kinderopvang

Kristof D'hanens

Bestel

Zorg & welzijn

Europees preventiehandboek

Peer van der Kreeft
Annemie Coone
Johan Jongbloet

Bestel

Sociaal beleid & werk

Cahier Bouwen aan een Breed Sociaal Beleid: Kinderrechten en grondrechten een inleiding (3)

Chris Peeters
Didier Reynaert
Nathalie Van Ceulebroeck
Rudy De Cock

Bestel

Zorg & welzijn

Samen verbindt

Jurn Verschraegen
Miet Timmers
Reinhilde Peeters

Bestel

Zorg & welzijn

Trots op onze ouderenzorg

Robert Geeraert

Bestel

Sociaal beleid & werk, Zorg & welzijn

Buurtbudget

Leen Heylen
Liesbet Lommelen
Joke Coussement
Dorien Gryp

Bestel

Zorg & welzijn

Over levensbeschouwelijke zorg

huisvandemens Brussel

Bestel

Zorg & welzijn

Speel het eens anders!

Bjorn Rondags
Britt Salaets

Bestel

Zorg & welzijn

Buurtsport belicht

Hebe Schaillée
Marc Theeboom
Dorien Brosens

Bestel

Zorg & welzijn

Duurzame ontwikkeling in de kinderopvang - cahierreeks Kinderopvang

Leen Dom
Sarah Vorsselmans
Dietlinde Willockx

Bestel

Zorg & welzijn

Verhaal om de hoek

Bart De Nil

Bestel

Sociaal beleid & werk

Wegwijzer naar een integrale hulpverlening | 8ste editie

Ria Vandaele

Bestel

Zorg & welzijn

Maakt dementie onbekwaam?

Erik Langerock

Bestel

Zorg & welzijn

Geweldbeheersing en zelfbescherming in zorg en welzijn

Carl Adams
Luc Van Laere

Bestel

Zorg & welzijn

Vroegtijdige zorgplanning in woonzorgcentra. Kiezen in overleg.

Chantal Van Audenhove
Aline Sevenants
Walter Rombouts
Patrick Laevens

Bestel

Zorg & welzijn

Ouderenmis(be)handeling, praat erover!

VLOCO

Bestel

Omgeving, Sociaal beleid & werk

100 basisbegrippen over sociaal wonen in Vlaanderen

Andy Dilles

Bestel

Sociaal beleid & werk

Leidraad voor het bestuur van een SHM

Björn Mallants

Bestel

Zorg & welzijn

Balanceren tussen macht en onmacht

Edgard Eeckman

Bestel

Zorg & welzijn

RePLAY Draaikalender

Bestel

Sociaal beleid & werk

Cahier Bouwen aan een Breed Sociaal Beleid: Vermaatschappelijking (2)

Griet Roets
Dany Dewulf
Joris De Corte
Koen Hermans
Katrien Segers

Bestel

Onderwijs, Zorg & welzijn

Leer-KRACHT: leiding geven vanuit angst naar zelfvertrouwen

Oiheba Bensaâd

Bestel

Zorg & welzijn

Meer buiten - cahierreeks Kinderopvang

Tina Schuddinck

Bestel

Zorg & welzijn

Aan de slag met buurtgerichte zorg

Elke Verlinden
Dany Dewulf

Bestel

Zorg & welzijn

Levensmoeheid bij ouderen

Robert Geeraert

Bestel

Zorg & welzijn

Grijze goesting

Zorgbedrijf Antwerpen

Bestel

Zorg & welzijn

Het recept van mijn leven

Zorgbedrijf Antwerpen

Bestel

Zorg & welzijn

Het levensverhaal-invulboek

Zorgbedrijf Antwerpen

Bestel

Zorg & welzijn

Babykunde

Expertisecentrum Pedagogische Ondersteuning op School en Kinderopvang
Monique Van Boom

Bestel

Sociaal beleid & werk

Sociaal schaduwwerk

Mieke Schrooten
Rebecca Thys
Pascal Debruyne

Bestel

Zorg & welzijn

De vergeten dementie

Kurt Segers

Bestel

Sociaal beleid & werk

Wegwijs in het bijzonder comité voor de sociale dienst

Peter Hardy

Bestel

Zorg & welzijn

Naar een toegankelijke gemeente

Bestel

Sociaal beleid & werk

Bouwen aan diversiteit: Inspiratie voor een lokaal integratiebeleid

Bestel

Zorg & welzijn

Bemiddelingsgericht werken in de jeugdzorg

Anouk Moors

Bestel

Zorg & welzijn

Tieners - cahierreeks Kinderopvang

Ellen Wendelen
Marjan Huybrechts

Bestel

Sociaal beleid & werk

Cahier Bouwen aan een Breed Sociaal Beleid: Regie en Netwerken (1)

Peter Cousaert
Hans Grymonprez
Joris De Corte
Mathias Vaes
Nele Hofman
Sammy Vienne
Veerle Opstaele

Bestel

Zorg & welzijn

Gids PVF

Onafhankelijk Leven vzw

Bestel

Zorg & welzijn

OCMW-tussenkomst voor de bewoners van woonzorgcentra

Rika Verpoorten

Bestel

Cultuur & vrije tijd, Zorg & welzijn

Cultureel erfgoed voor welzijn

Bart De Nil

Bestel

Zorg & welzijn

AnderSS: Jonge kinderen met autisme

Sarah De Keyser
Stiene Van den Eynde
Annelies Snoeckx

Bestel

Zorg & welzijn

Praktijkboek tuintherapie (map)

Terra-Therapeutica

Bestel

Sociaal beleid & werk

Handboek burenbemiddeling

Netwerk burenbemiddeling Vlaanderen

Bestel

Zorg & welzijn

Geheugensteuntjes

Patricia De Vriendt
Christel Geerts
Terry Horckmans
Mie Moerenhout
Ellen Gorus

Bestel

Zorg & welzijn

Woonleefmeter

Bestel

Zorg & welzijn

Heeft dat de zaak veranderd?

Jean-Pierre Vanhee

Bestel

Omgeving, Sociaal beleid & werk

Trots op mijn roots

Vereniging van Vlaamse Huisvestingsmaatschappijen

Bestel

Zorg & welzijn

CLEVER doelen bepalen in de eerste lijn

Patricia De Vriendt
Vanessa Gauwe
Dominique Van de Velde

Bestel

Sociaal beleid & werk

Eerste hulp bij financiële moeilijkheden

Bert Bekaert
Kristoff Soete
Philippe Termote
Dyzo

Bestel

Zorg & welzijn

Protocol Betekenisvolle activiteiten methode (pakket v 20)

Elise Cornelis
Ruben Vanbosseghem
Valerie Desmet
Patricia De Vriendt

Bestel

Zorg & welzijn

Verbindende communicatie

Els Van Beveren

Bestel

Zorg & welzijn

Betekenisvolle activiteiten methode

Elise Cornelis
Ruben Vanbosseghem
Valerie Desmet
Patricia De Vriendt

Bestel

Zorg & welzijn

Omgaan met allergenen - cahierreeks Kinderopvang

Hanne Van Nuffel

Bestel

Politie & veiligheid, Zorg & welzijn

Preventiegids internationale kinderontvoeringen België

Hilde Demarré

Bestel

Zorg & welzijn

Tachtig tinten

Kliq vzw

Bestel

Bestuur & organisatie, Sociaal beleid & werk

Pakket codex lokaal bestuur + codex maatschappelijke dienstverlening

Peter Hardy
Piet Van Schuylenbergh
Pieter Vanderstappen
Anne-Marie Vastesaeger
Marian Verbeek

Bestel

Zorg & welzijn

Naar een geïntegreerde zorg

Robert Geeraert

Bestel

Zorg & welzijn

Nachtrust bij dementie

Nele Spruytte
Marieke Van Vracem
Renilt Vranken
Chantal Van Audenhove

Bestel

Sociaal beleid & werk

Migratie als metafoor

Jean-Claude Métraux

Bestel

Zorg & welzijn

One safe place

Pascale Franck
Bert Groen

Bestel

Zorg & welzijn

Vrijwilligersbeleid in de openbare woonzorg

Joke Vandewalle

Bestel

Zorg & welzijn

Autismevriendelijk museum

Bart De Nil
Liesa Rutsaert

Bestel

Sociaal beleid & werk, Zorg & welzijn

De zorgvereniging: Een praktische handleiding

Dirk Meulemans
Emme Vandeginste

Bestel

Sociaal beleid & werk

Werkboek cultuursensitieve hulpverlening

Luc Celis
Jessy Le Roy
Veerle Van Gijsegem

Bestel

Zorg & welzijn

Gids orgaandonatie

Eline Cautaerts
Liesbet Lauwereys

Bestel

Zorg & welzijn

Detectie en behandeling van suïcidaal gedrag

Vlaams Expertisecentrum Suïcidepreventie

Bestel

Zorg & welzijn

Samen op weg naar meer kwaliteit van leven: brochure (pakket van 5)

Expertisecentrum Dementie

Bestel

Zorg & welzijn

Samen op weg naar meer kwaliteit van leven: handleiding

Expertisecentrum Dementie

Bestel

Zorg & welzijn

Kwaliteit troef - cahierreeks Kinderopvang

Bestel

Zorg & welzijn

Dromen, denken, doen

Pascale Franck
Davy Simons

Bestel

Zorg & welzijn

Zekerheid voor mensen met dementie (pakket van 5)

Ilse Masselis
Tine Vermeersch

Bestel

Zorg & welzijn

FAZODEM

Expertisecentrum Dementie

Bestel

Zorg & welzijn

De sociale functie van kinderopvang - cahierreeks Kinderopvang

Lien Libin
Lief Vandevoort

Bestel

Zorg & welzijn

Mantelkracht

Jeroen Knaeps
Liesbet Lommelen

Bestel

Zorg & welzijn

Het kleine helpen

Leen Heylen
Liesbet Lommelen

Bestel

Personeel, Zorg & welzijn

Aanwezigheidsbeleid in de woonzorg

Tine Vanderwee
Joke Vandewalle

Bestel

Zorg & welzijn

Samen onderweg naar 2020

Robert Geeraert

Bestel

Zorg & welzijn

Lokaal overleg kinderopvang - cahierreeks Kinderopvang

Sofie Delcourt

Bestel

Sociaal beleid & werk, Zorg & welzijn

Integrale leeftijdsvriendelijke toets

Inter
Agentschap Toegankelijk Vlaanderen

Bestel

Zorg & welzijn

Gebruikersbijdrage berekenen in de gezinszorg

Esther Holleman
Leen Peeters

Bestel

Zorg & welzijn

Speelkansen in de kinderopvang - cahierreeks Kinderopvang

Amke Bailleul
Suzanne Verkuyl

Bestel

Zorg & welzijn

Implementatieboek: Sportproject De Sleutel

De Sleutel

Bestel

Zorg & welzijn

Werkboek cultuursensitieve zorg

Bart Claes
Arzu Yentür
Ann Clayes

Bestel

Zorg & welzijn

Vroegtijdige en voorafgaande zorgplanning in woonzorgcentra

Melanie Demaerschalk
Danny Kindekens
Herman Nys
Peter Pype
Liselotte Van Ooteghem
Els Verraest

Bestel

Sociaal beleid & werk

Manifest voor moedige mensen

Bestel

Zorg & welzijn

Bouwstenen voor een cultuursensitieve zorg- en welzijnsorganisatie

Hans Bellaart
Saar Casteels
Melissa Ceuterick
Gunilla De Graef
Philippe Degelin
Dirk Geldof
Steffie Jalhay
Fanny Matheusen

Bestel

Zorg & welzijn

Seksueel grensoverschrijdend gedrag in de zorg

Els Messelis
Ellen Van Houdenhove
Jan Van Velthoven

Bestel

Communicatie & informatie, Zorg & welzijn

Facebook in de kinderopvang - cahierreeks Kinderopvang

Kristof D'hanens

Bestel

Zorg & welzijn

Wennen in de kinderopvang - cahierreeks Kinderopvang

Ilse Lambrechts
Sofie Verhaert

Bestel

Zorg & welzijn

Beroepsgeheim in de openbare woonzorg

Joke Vandewalle
Elke Verlinden

Bestel

Zorg & welzijn

Erfgoed en dementie

Bart De Nil
Herlinde Dely

Bestel

Zorg & welzijn

Canvas intern noodplan woonzorgcentra

Bestel

Zorg & welzijn

Pictogrammenboekje kinderopvang (pakket van 10)

Bestel

Onderwijs, Zorg & welzijn

Omgaan met suïcide op school | pakket van 5

Bestel

Zorg & welzijn

HET PLEEGOUDERBOEK

Min Berghmans
Kristien Cremie
Annemie Van Looveren

Bestel

Omgeving, Sociaal beleid & werk

Een sociale woning huren bij een SHM

Björn Mallants

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek financiering residentiële ouderenzorg

Evi Beyl

Bestel

Zorg & welzijn

Dat verandert de zaak

Jean-Pierre Vanhee

Bestel

Zorg & welzijn

Praktijkboeken Jeugdhulp - Bemiddeling en herstelgericht werken

Steunpunt Jeugdhulp

Bestel

Zorg & welzijn

Omgaan met geestelijke gezondheidsproblemen voor overheden en organisaties

Vlaamse Vereniging voor Geestelijke Gezondheid

Bestel

Sociaal beleid & werk

Bouwen aan een breed sociaal beleid

Peter Cousaert
Hans Grymonprez

Bestel

Sociaal beleid & werk

Vrijwilligers in de budget- en schuldhulpverlening

Bestel

Zorg & welzijn

Volgboekje kinderopvang (pakket van 10)

Bestel

Zorg & welzijn

Dementie: van begrijpen naar begeleiden

Expertisecentrum Dementie

Bestel

Sociaal beleid & werk

Handboek voor de sociale dienst van het OCMW

Raf De Bruycker
Mattie Jacobs
Roos Van Kerckvoorde
Piet Van Schuylenbergh

Bestel

Sociaal beleid & werk

EHBS - Eerste Hulp Bij Schulden

Robin Van Trigt

Bestel

Sociaal beleid & werk

Het kind van de rekening

Yvette Desmet

Bestel

Zorg & welzijn

Werken met patiënten

Willeke Dijkhoffz

Bestel

Zorg & welzijn

Richtlijnen voor de zorgpraktijk

Vlaamse Verpleegunie

Bestel

Zorg & welzijn

Codex kinderopvang van kleuters en lagere schoolkinderen

Ann Lobijn

Bestel

Zorg & welzijn

Zorg verlenen bij mensen met dementie thuis map: Handleiding

Bestel

Zorg & welzijn

Codex kinderopvang van baby's en peuters

Ann Lobijn

Bestel

Zorg & welzijn

Kom op voor jezelf- Patiënten kunnen artsen beter leren communiceren (pakket van 20)

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - Outreaching (2)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Sociaal beleid & werk

Verzamelmap instructies OCMW en vreemdelingen

Fabienne Crauwels

Bestel

Sociaal beleid & werk

Gezondheid kost geld - Eerste hulp bij gezondheidsschulden

Sylvie Tack

Bestel

Zorg & welzijn

Dementie, als je ermee te maken krijgt

Expertisecentrum Dementie

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - Evidence-based practice (1)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Zorg & welzijn

Gids Woonzorg 3de editie

Elke Verlinden

Bestel

Zorg & welzijn

Ook in de beste families... Geweld op oudere personen

Helen Blow

Bestel

Politie & veiligheid, Sociaal beleid & werk

Sociaal werk en politie: een moeilijke ontmoeting?

Marleen Easton
Didier Reynaert
Tijs Van Steenberghe

Bestel

Sociaal beleid & werk

Als lokaal bestuur werk maken van werk

Jan Leroy
Fabio Contipelli
Christof Delatter
Ann Jughmans
Piet Van Schuylenbergh

Bestel

Omgeving, Sociaal beleid & werk

SOS Huisvesting

Geert De Bolle

Bestel

Zorg & welzijn

Professioneel omgaan met risico's

Eveline Ankaert
Katrien Herbots

Bestel

Sociaal beleid & werk

Sociaal huis

Eric Goubin
Dirk Meulemans

Bestel

Zorg & welzijn

Praktijkboeken Jeugdhulp - Vraagverheldering

Steunpunt Jeugdhulp

Bestel

Zorg & welzijn

Praktijkboeken Jeugdhulp - Seksualiteit

Steunpunt Jeugdhulp

Bestel

Zorg & welzijn

Zorg verlenen bij mensen met dementie thuis map: Cursus

Expertisecentrum Dementie

Bestel

Zorg & welzijn

Handleiding dementievriendelijke gemeenten

Veerle Baert

Bestel

Zorg & welzijn

Ondernemerschap in de zorg

Arthur Vliegels

Bestel

Sociaal beleid & werk

Handboek management in de sociale economie

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - Vermaatschappelijking van de zorg (3)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Sociaal beleid & werk

Handboek management in de sociale economie

Nathalie Vallet

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - Op zoek naar het gewone in het bijzondere: aandacht voor een positief leefklimaat (11)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Zorg & welzijn

Mijn rug en ik

Hans Crampe

Bestel

Sociaal beleid & werk

Handboek schuldbemiddeling

Robin Van Trigt
Jan Vansantvoet

Bestel

Sociaal beleid & werk

Regie sociale economie

Bestel

Sociaal beleid & werk

Handboek interculturele competentie

CIMIC

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp (cahierreeks)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek familiaal geweld

Helen Blow

Bestel

Sociaal beleid & werk

Handboek Werkgelegenheidsmaatregelen in lokale besturen

Petra Dombrecht

Bestel

Zorg & welzijn

Codex Ouderenzorg

Bestel

Zorg & welzijn

Tijd voor agressiebeleid

Bestel

Bestuur & organisatie, Communicatie & informatie, Omgeving, Personeel, Politiek, Recht, Sociaal beleid & werk

Extenso

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - Beveiligend verblijf in de jeugdhulp (14)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - Armoede en jeugdhulp / deel 2: een stand van zaken (13)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - Armoede en jeugdhulp / deel 1: de kracht van een narratief (12)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - Kunst en hulpverlening (10)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Zorg & welzijn

Taal - cahierreeks Kinderopvang

Lien Libin
Annemie Nouwynck
Astrid De Roy
Hilde Van Rie

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - Ouders ondersteunen (9)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Omgeving, Sociaal beleid & werk

Een sterk lokaal woonbeleid

Xavier Buijs
Joris Deleenheer

Bestel

Personeel, Zorg & welzijn

HR in de zorg

Michel Van der Borght

Bestel

Sociaal beleid & werk

Het ecogram

Stef Herman

Bestel

Zorg & welzijn

Inclusief lokaal ouderenbeleid

Elke Verlinden

Bestel

Sociaal beleid & werk

OCMW en vreemdelingen

Fabienne Crauwels

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - Jeugdhulp als interventie en als opbouw: de jeugdzorg voorbij (8)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Omgeving, Sociaal beleid & werk

Houvast voor de bestuurders van een sociaal verhuurkantoor

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - Diagnostiek (7)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Zorg & welzijn

Gids tot intens spelen

Vlaamse Dienst Speelpleinwerk vzw

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - De zin en onzin van de datebase (6)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - 18+ (5)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Zorg & welzijn

Handboek integrale jeugdhulp - Verontrusting (4)

Karel De Vos
Hans Grymonprez
Kerger Denoix
Griet Roets
Rudi Roose
Pieter Verstraete

Bestel

Sociaal beleid & werk

Toekomsten voor sociaal beleid

Peter Cousaert
Sabine Van Cauwenberge

Bestel