Menu

Voorwoord: Teamzorg is zelfzorg. Werken in een gezonde schoolcultuur

Stressklachten, burn-out en andere psychosociale klachten van leraren en schoolleiders waren al een groeiend probleem. En nu komt de Corona-crisis daar nog eens bovenop. Lees hier exclusief het voorwoord van de nieuwste publicatie in onze bekende reeks beleid voeren in het onderwijs.

30-10-2020 - door Geertrui De Ruytter, Ann Martin

Stressklachten, burn-out en andere psychosociale klachten van leraren en schoolleiders zijn een realiteit binnen onderwijs. De bezorgdheid leeft niet alleen bij wie er zelf mee te maken krijgt, maar ook beleidsmakers en andere actoren in en rond onderwijs zetten dit thema op de agenda. Zowel op de schoolvloer als aan beleidstafels – op zoek naar een remedie – klinkt dan regelmatig dat leraren en vooral schoolleiders meer aan zelfzorg moeten doen en dat ze daarvoor beter toegerust zouden moeten zijn.

Binnen dit themanummer van de reeks Beleid voeren in onderwijs willen we de aandacht voor zelfzorg verruimen en de blik ook richten op teamzorg. We zoeken daarvoor aansluiting bij een van de verwachtingen uit het Referentiekader Onderwijskwaliteit: de school ontwikkelt en voert een doeltreffend beleid met het oog op de fysieke en mentale veiligheid van de leef-, leer- en werkomgeving. Zelfzorg blijft uiteraard voor elk teamlid een individuele verantwoordelijkheid, maar teamzorg, gekaderd in een structureel schoolbeleid, is even noodzakelijk en behoort zelfs tot de kern van kwaliteitsverbetering in onderwijs. In die zin hebben schoolleiders een verantwoordelijke rol in de uitbouw van een gezonde schoolcultuur.

De auteurs in dit themanummer raken verschillende thema’s aan waarmee je als team zorgzaam aan de slag kan. Ze hebben op een of andere manier te maken met gedeeld leiderschap, professionele identiteit en samenwerking in teams in het kader van gezondheid en welbevinden. Werken aan welbevinden van teams en teamleden is voorwaar geen thema in de marge. Het is geen loutere HR-kwestie. Het raakt direct en intensief aan het leren en het welbevinden van de leerlingen. Teamzorg en zelfzorg in onderwijs behoren tot de kern van het onderwijsleerproces en van onderwijskwaliteit.

Zowat alle auteurs vertrekken van een sterk verband tussen de school en de breed-maatschappelijke context. De school is geen eiland en we kunnen – net zoals voor andere arbeidssectoren – de werkcontext van leraren en schoolleiders niet isoleren van wat zich daarbuiten afspeelt. Een omgeving gekenmerkt door snelle veranderingen, onzekerheid en complexiteit stelt stressbestendigheid, vermogen tot rust en tevredenheid danig op de proef. Crisismomenten als de coronapandemie stellen dit nog meer op scherp. Met en in deze omgeving zullen schoolteams het moeten waarmaken. Dat vraagt (her)kennen, aanvaarden wat niet te veranderen is en werk maken van dat wat kan veranderd en verbeterd worden.

De bijdragen wijzen ook op de noodzakelijke coherentie tussen aandacht voor het welbevinden van individuele teamleden en voor een schoolbreed beleid, geworteld in de missie, de visie en de waarden van de school. Maar ook het belang van zelfzorg blijft overeind. Je kan als lid van een team niet alles van het schoolbeleid laten afhangen. Welbevinden en positief omgaan met stress zijn ook altijd een zaak van individuele verantwoordelijkheid. Opvallend in veel bijdragen is ook de aandacht voor de onlosmakelijke relatie tussen de mentale en fysieke dimensie van welbevinden. Of zoals de Romeinse dichter Juvenalis het krachtig omschreef: Mens sana in corpore sano.

De eerste vragen die we in dit themanummer graag beantwoord zien, zijn de volgende: van waar komen deze stressklachten? Verder peilen de auteurs naar dieperliggende processen en structuren die bepalen hoe schoolteamleden hun werk beleven: welke type van leiderschap, welk soort schoolorganisatie hebben we nodig in de uitdagende actuele context? We wilden dit themanummer ook voldoende praktijkgericht houden en maken daarom ook ruim plaats voor een aantal bijdragen die vanuit een stevige onderbouwing zeer concrete instrumenten aanreiken om beleid te voeren rond team- en zelfzorg.

In een voorlaatste artikel reflecteren we over schoolleiders in hun rol als poortwachter: een metafoor voor de uitdagende opdracht van een schoolleider om de verschillende verwachtingen die op de school afkomen te filteren en bewust af te bakenen en zo de draagkracht van de school en kwaliteit van onderwijs te bewaken. We ronden dit themanummer af door vanuit andere sectoren te kijken naar onderwijs.

De verschillende bijdragen haken op elkaar in, leggen soms gelijkaardige accenten bloot, maar tonen zich als een veelkleurige mozaïek van concreet hanteerbare praktijken. Uit die diversiteit blijkt ook: er is niet één recept, geen standaardaanpak. Elk team mag een eigen verhaal schrijven. De verschillende bijdragen reiken daarvoor elementen aan die teams zelf kunnen combineren tot een nieuw verhaal.

Maar wat is een themanummer over zelf/teamzorg zonder de stem van schoolleiders hierin zelf te laten horen? Ook fragmenten uit gesprekken met een viertal directeurs uit basis- en secundair onderwijs komen aan bod. Deze fragmenten versterken, bevragen, vullen aan, concretiseren, nuanceren en verscherpen de bijdragen van onze auteurs. We hopen hiermee een voorproefje te geven van het gesprek dat we met dit themanummer wensen te voeden. Een gesprek binnen teams, tussen teams, in opleidingen of begeleidingen.

Laat je inspireren, ga ermee aan de slag en zorg goed voor jezelf, je team, je school met in het hart van dit alles: het leren en ontwikkelen van je leerlingen!

Meer informatie? Check dan onze nieuwe publicatie Teamzorg is zelfzorg. Bekijk ook eens de overige publicaties in onze reeks Beleid voeren in het onderwijs.

Ook interessant

Onderwijs

Teamzorg is zelfzorg

Geertrui De Ruytter
Ann Martin

Bestel

Onderwijs

In dialoog

Montasser AlDe'emeh
Werner de Saeger

Bestel

Onderwijs

Doelenboek voor de lagere school

Bestel

Onderwijs

#(S)heDIDIT

Karijn Bonne

Bestel

Onderwijs

Een schooljaar in rechtsregels

Karen Weis

Bestel

Onderwijs

Over het leren van de kunst

William Ploegaert

Bestel